Одоогийн сорилт
Төв банкны бие даасан, хараат бус байдал нь түүний бодлогын зорилтыг амжилттай биелүүлэх, тэр дундаа инфляцыг нам тогтвортой түвшинд хадгалах суурь нөхцөл болдог. Олон улсын валютын сангийн судалгаагаар Монголбанкны бие даасан, хараат бус байдлын үнэлгээ 69 хувь буюу сайжруулах шаардлагатай түвшинд үнэлэгдсэн. Энэхүү үнэлгээ нь төв банкны шийдвэр гаргалт, хэрэгжилт, хяналт бүхий зохистой засаглал бүрэн бүрдээгүй, үндсэн зорилт тодорхой бус, хоёрдмол утгатай байгаагаас гадна төсвийн бодлогод нөлөөлөх эрх зүйн чадамж сул, төсвийн шинжтэй үйл ажиллагааг бүрэн хориглоогүйтэй холбоотой гэж дүгнэсэн байна. Түүнчлэн, төв банкны хараат бус байдал болон олон нийтийн төв банканд итгэх итгэлд нөлөөлдөг нэг асуудал бол төв банкны өөрийн хөрөнгийн дутагдал юм. Өнгөрсөн хугацаанд төв банкны өөрийн хөрөнгийн дутагдал тасралтгүй өссөөр ирлээ. Алдагдал хуримтлагдсан суурь шалтгаан нь нэг талаас төсвийн шинжтэй хөтөлбөр, арга хэмжээний санхүүжилтүүдээс үүссэн алдагдал, нөгөө талаас, эдийн засагт бий болсон илүүдэл нөөцийг зөвхөн ТБҮЦ-аар шингээж ирсэнтэй холбоотой байна. Хуримтлагдсан алдагдал хэт өндөр хадгалагдах нь төв банк үнийн тогтвортой байдлыг хангах үндсэн үүргээ хэрэгжүүлэх орон зайг хумьж, төв банканд итгэх олон нийтийн итгэлийг сулруулах эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна.
Стратегийн уялдаа
Монголбанкны дунд хугацааны стратеги (2026-2030)-ийн 5 чиглэлийн нэгдүгээрт “Төв банкны хараат бус байдал болон засаглалыг бэхжүүлэх” ажлыг тусгаад байна. Энэ хүрээнд төв банкны бие даасан хараат бус байдал болон засаглалыг сайжруулах, төсвийн шинжтэй арга хэмжээ болон хөтөлбөр санхүүжүүлэхийг бүрэн хориглох, төв банкны өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг шийдвэрлэх гэсэн нэн тэргүүний зорилтуудыг тавин дунд хугацаанд бүрэн хэрэгжүүлэхээр төлөвлөөд байна.
2027 онд хэрэгжүүлэх нарийвчилсан арга хэмжээ
Төв банк /Монголбанк/-ны тухай хуулийг хэрэгжүүлэх явцад тулгарч байгаа бэрхшээл, хуулийн давхардал, хийдэл, зөрчил, хуулийн хэрэгжилтийн үр дагаварын үнэлгээ, олон улсын сайн туршлага, өнгөрсөн хугацаанд гарсан сургамж, төрийн байгууллага, санхүүгийн салбарын оролцогчид, иргэд, олон нийтийн саналд үндэслэн төв банкны засаглал, хараат бус, бие даасан, ил тод, хариуцлагатай байдлыг бэхжүүлсэн дараах агуулгыг тусгасан хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг боловсруулж, Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ:
- Төв банкны зорилтыг “үнийн тогтвортой байдлыг хангах” гэж тодорхойлон төв банк өөрийн үндсэн зорилт болох инфляцын нам дор тогтвортой түвшнийг хангах;
- Төв банк төсвийн шинжтэй аливаа төсөл, хөтөлбөр, үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхийг хориглох;
- Төв банкны засаглалын хараат бус байдлыг улс төр, эдийн засаг, эрх зүйн хүрээнд хангах;
- Макро зохистой бодлого буюу санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангахтай холбоотой явцын хяналт, шийдвэр гаргах тогтолцоог боловсронгуй болгох;
- Төв банкны өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг нөхөх зорилгоор тусгай зориулалтын, урт хугацаатай Засгийн газрын үнэт цаас гарган төв банканд эзэмшүүлэх;
- Төв банкны үйл ажиллагааг нээлттэй, ил тод мэдээлэх, тайлагнах зохицуулалтыг бүрдүүлэх;
- Төв банкны албан хаагчийн эрх зүйн байдлыг тодорхойлж хүний нөөцийн бодлогыг сайжруулах.
- Өгөгдлийн нэгдсэн засаглалыг бий болгох, мэдээлэл солилцооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх (API), мэдээллийн нэгдмэл байдал, өгөгдөл, мэдээллийн урсгалын хяналт, хариуцлагыг сайжруулах.
- Төв банкны цахим засаглалыг эрчимжүүлэхийн сацуу, санхүүгийн салбарын тогтвортой байдлыг хангах зээлийн мэдээллийн тогтолцоог боловсронгуй болгох эрх зүйн шинэчлэлийг хийх.
Хүлээгдэж буй үр дүн
Төв банкны үндсэн зорилтыг оновчтой тодорхойлж, төсөв, мөнгөний бодлогын уялдааг институцийн түвшинд бэхжүүлж, төв банкны засаглалын эрх зүйн шинэчлэлийг хийснээр хараат бус байдал улс төр, эдийн засаг, эрх зүйн хүрээнд баталгаажна.
Мөнгөний болон макро зохистой бодлогын шийдвэр гаргах тогтолцоог салган макро зохистой бодлогын институцийн тогтолцоог бэхжүүлж, тэдгээрийн заагийг тодорхой болгосноор макро зохистой бодлогын хэрэгслийн үр нөлөөг нэмэгдүүлэх эрх зүйн зохицуулалт бүрдэнэ.
Монголбанк үнийн тогтвортой байдлыг хангах үндсэн зорилгоо чанд баримталж, төсвийн шинжтэй аливаа үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхийг хориглосноор Төв банкны хуримтлагдсан алдагдал болон өөрийн хөрөнгийн дутагдал шийдэгдэж санхүүгийн тогтвортой байдал хангагдахын сацуу төв банканд итгэх олон нийтийн итгэлийг бэхжүүлнэ. Төв банкны бодлого, үйл ажиллагаанд технологийн дэд бүтцэд суурилсан удирдлагын иж бүрэн тогтолцоог шат дараатай нэвтрүүлж, цахим шилжилтийг эрчимжүүлэн, Монголбанкны засаглалыг бэхжүүлнэ.
Шигтгээ 5Төв банк /Монголбанк/ -ны тухай хуулийн шинэчлэл
Төв банк /Монголбанк/-ны тухай хуулийг 1996 онд батлан 30 жилийн хугацаанд 22 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан байна. Өнгөрсөн хугацаанд манай улсын эдийн засаг, дотоодын нийт бүтээгдэхүүн тасралтгүй өсөж ирлээ. Хуулийг хэрэгжүүлэх явцад гарч байгаа бэрхшээл, тодорхойгүй байдал, бодлогын хоёрдмол зорилт зэргээс шалтгаалан хуулийг өөрчлөх бодит нөхцөл байдал бий болоод байна. Түүнчлэн төв банкны хараат бус байдлыг сайжруулах зайлшгүй шаардлага байгаа тухай Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банк зэрэг байгууллагуудаас зөвлөмж өгсөн. Тухайлбал, Олон улсын валютын сангаас Монгол Улс нь хөнгөлөлттэй ипотекийн зээлийн хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээс татгалзаж, тус хөтөлбөрийг ЗГ-т шилжүүлэх, Монголбанкны үндсэн үүрэг, үйл ажиллагааны бие даасан байдал, засаглалыг бэхжүүлэх шинэчлэлийг хийх, санхүүгийн тогтвортой байдлын хүрээнд макро зохистой бодлого болон мөнгөний бодлогыг зааглан боловсруулж, хэрэгжүүлэх, макро зохистой нэгдсэн бодлогыг хэрэгжүүлж банк бус санхүүгийн байгууллагад тавигдах өр, орлогын харьцааны шалгуурыг банкнуудтай адил болгох зэрэг зөвлөмжүүдийг байнга өгсөөр байна.2
Монгол Улсын эдийн засгийн бүтэц түүхий эдийн үнийн өөрчлөлтөөс өндөр хамааралтай, мөн сонгуулийн мөчлөг дагасан төсвийн тэлэх бодлого хэрэгжиж байсан нь макро эдийн засгийн хэлбэлзэл, эмзэг байдлыг нэмэгдүүлсэн. Мөнгөний бодлоготой уялдаагүй төсвийн хэт тэлэлт нь мөнгөний бодлогын орон зайг хумиж, хувийн хэвшлийн санхүүжилтийн боломжийг багасган, төв банкны санхүүгийн алдагдал хуримтлагдаж, өөрийн хөрөнгийн дутагдалд ороход нөлөөлсөн байна. Тухайлбал, төсвийн шинжтэй үйл ажиллагаа болон төсвийн тэлэлтээс үүдэлтэй инфляцын өсөлтийг хязгаарлах зорилгоор Монголбанк төв банкны үнэт цаас гаргах, валютын зах зээлд интервенц хийх зэрэг бодлогын хэрэгслийг идэвхтэй ашигласнаар 2025 оны эцсийн байдлаар хуримтлагдсан алдагдал 6.9 их наяд төгрөгт, өөрийн хөрөнгийн дутагдал 4.8 их наяд төгрөгт тус тус хүрээд байна. Иймд Монголбанкны үндсэн зорилтыг хоёрдмол утгагүй томьёолох, жил бүрийн төрөөс мөнгөний бодлогын талаар баримтлах үндсэн чиглэлийг УИХ-ын хаврын ээлжит чуулганы хугацаанд хэлэлцэн батлах, ингэснээр дараа жилийн төсвийг хэлэлцэн батлахдаа мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэлд тусгагдсан параметрүүдэд багтаан баталдаг, төв банкны засаглалын хараат бус байдлыг хангах, төв банк төсвийн шинжтэй аливаа үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхийг хориглох, өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг зохист байдлаар шийдвэрлэх шаардлага үүсээд байна.
Монголбанкны хуримтлагдсан алдагдал 2025 оны байдлаар 6.9 их наяд төгрөгт хүрч, өөрийн хөрөнгийн дутагдал нь 4.8 их наяд төгрөгт хүрээд байна. Алдагдал хуримтлагдсан суурь шалтгаан нь төсвийн болон төсөвтэй адилтгах зардлын нөлөөнөөс эдийн засагт бий болсон илүүдэл нөөцийг бодлогын зардал гарган шингээж ирсэн, мөн ханшийн тогтвортой байдалтай холбоотой бодлогын зардал өссөн, түүнчлэн төв банк үндсэн зорилтдоо хамаарахгүй үүрэг, хариуцлагыг тэнцэлдээ шингээж ирсэнтэй холбоотой байна. Цаашид өөрийн хөрөнгийн дутагдалтай байх нь бодлогын орон зайг хумих, эдийн засгийн нөхцөл байдалд нийцтэй бодлогын хариу үйлдэл үзүүлэх боломжийг хязгаарлах, төв банканд итгэх олон нийтийн итгэлийг сулруулах эрсдэлтэй. Түүнчлэн, төв банкны санхүүгийн эмзэг байдал ужгирах нь өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг хэрхэн шийдвэрлэхээс хамаараад институцийн хараат бус байдалд ч сөргөөр нөлөөлж болзошгүй тул шийдвэрлэх тулгамдсан асуудлуудын нэг болж байна.
Иймд оновчтой бүтэц зохион байгуулалт, чиг үүрэг, хүний нөөцийн оновчтой бодлого, хариуцлагын тогтолцоо, шийдвэр гаргах механизм, институцийн ил тод байдал, олон нийтийн өмнө хүлээх үүрэг хариуцлагад суурилан засаглалын реформ хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Эдгээр суурь нөхцөлийг бүрдүүлснээр төв банкны ажлын гүйцэтгэл, бодлогын найдвартай байдал, олон нийтийн итгэлцэл сайжирна. Үүний үр дүнд төв банк хуулиар ногдсон зорилтуудаа илүү үр дүнтэй хэрэгжүүлэх, бодлогын чанар болон институцийн залгамж чанарыг хадгалах, өмнө гарч байсан алдаа, дутагдлыг давтахгүй байх, тэдгээрээс урьдчилан сэргийлэх тогтолцооны суурь бүрдэнэ.
Эх сурвалж: Монголбанк, ҮСХ, ОУВС, Сангийн яам.
Хоёр. Төв банкны өөрийн хөрөнгийг ЗГҮЦ-аар нөхөж сэргээх
Өндөр хүүтэй ТБҮЦ-ны оронд уг ЗГҮЦ-ыг нээлттэй захын үйл ажиллагаа (НЗҮА)-нд ашиглана. Энэхүү арга хэмжээ нь төсвөөс мөнгөн хөрөнгө шаардахгүй бөгөөд одоогийн бодит нөхцөл байдал, боломжид таарсан, олон улсын жишигт нийцсэн арга хэмжээ юм.
ЗГҮЦ гаргах жил бүрийн процесс зураглал
Товчлол: ТМБҮЧ – Мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэл; ДХТХМ – Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэл. 2027 оны эхний хэсгийг хуулийг дагаж мөрдөх журмын хуулиар хэрэгжүүлнэ.
ЗГҮЦ гаргах хуваарь ба 2030 оны Төв банкны санхүүгийн байдлын төсөөлөл үр дүн
Монголбанкны хийсэн судалгаагаар хуулийн өөрчлөлт хийгдэж, зохих арга хэмжээг аваагүй тохиолдолд өөрийн хөрөнгийн дутагдал 2031 онд 7.0 их наяд төгрөгт хүрч, төв банкны бодлогын хараат бус байдал алдагдаж, мөнгөний бодлогын үр нөлөө буурах, олон нийтийн хүлээлтийг удирдаж чадахгүй болох эрсдэл үүсэж болзошгүй гэж үзсэн. Харин хууль батлагдаж хэрэгжсэнээр, Монголбанкны өөрийн хөрөнгө 2030 онд бүрэн сэргэх төсөөлөлтэй байна.
Зүүлт тайлбар
- 2Mongolia: 2025 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Statement by the Alternate Executive Director for Mongolia; IMF Country Report No. 25/265; July 23, 2025 ↩