Одоогийн сорилт
Банкны салбарын чанаргүй зээлийн хэмжээ 2026 оны 8 дугаар сарын байдлаар 2.3 их наяд төгрөгт (нийт зээлийн 5.1 хувь) хүрээд байна. Өнөөдрийн байдлаар чанаргүй зээлийг шүүхийн журмаар барагдуулах үйл явцад дунджаар 6.2 жил зарцуулж байгаа нь банкнуудын их хэмжээний эх үүсвэрийг түгжиж, зээлийн хүүнд шингэх эрсдэлийн зардлыг нэмэгдүүлэх, шинээр зээл олгох боломжийг хязгаарлах үндсэн шалтгаан болж байна. Түүнчлэн хуримтлагдсан чанаргүй актив, түүнийг шийдвэрлэх тогтолцоо дутмаг, удаашралтай байдлаас хамаарч төлбөрийн чадваргүй болсон банкнуудын эрх хүлээн авах үйл ажиллагаа олон жил үргэлжилж байна. Манай Улсад банкны балансыг цэвэрлэх, царцсан хөрөнгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах механизмыг олон улсын жишгийн дагуу бий болгоогүй, чанаргүй активыг мэргэжлийн түвшинд удирддаг “Актив удирдлагын мэргэшсэн институци (AMC)” байхгүй нь эрсдэлийг бууруулахад саад болж байна.
Стратегийн уялдаа
Монголбанкны дунд хугацааны стратеги (2026–2030)-д чанаргүй активыг бууруулах, Актив удирдлагын компанийн эрх зүйн тогтолцоог бүрдүүлэх зорилтыг тусгасан. Үүнд:
- Актив удирдлагын компанийн загварыг судалгаанд үндэслэн тодорхойлж, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх хуулийн төслийг боловсруулна.
- Чанаргүй активын шийдвэрлэлтийг актив чанарын үнэлгээтэй уялдуулна. Банкны салбарт хөндлөнгийн Актив чанарын үнэлгээ (AQR) хийлгэж, далд чанаргүй зээлийг ил тод болгосны үндсэн дээр актив удирдлагын компанид шилжүүлэх бүтцийн өөрчлөлтийн арга хэмжээг дунд хугацаанд үе шаттай хэрэгжүүлнэ.
2027 онд хэрэгжүүлэх нарийвчилсан арга хэмжээ
- Олон улсын сайн туршлагад үндэслэн чанаргүй активыг хурдан, шуурхай, ил тод, хараат бусаар удирдах тогтолцооны шинэчлэлийг хийж Актив удирдлагын компанийн тухай анхдагч хуулийн төсөл болон хуулийн төсөлтэй холбогдуулан Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хууль, шүүхийн бус журмаар үүргийн гүйцэтгэл хангуулах холбогдох хуулийн төслийг боловсруулан хууль санаачлагчид уламжилна.
- “Активыг ангилах, эрсдэлийн сан байгуулж, зарцуулах журам”-д шүүхийн шийдвэргүйгээр актив хасах нөхцөлийг тодорхой болгож, банкнуудаас чанаргүй зээлийг бууруулах тоон зорилт бүхий төлөвлөгөө шаардаж, хэрэгжилтэд хатуу хяналт тавина.
- Чанаргүй активыг худалдан авч, бүтцийн өөрчлөлт хийх, үнэ цэнийг нь өсгөж борлуулах чиг үүрэг бүхий хөрөнгийн удирдлагын мэргэшсэн Үндэсний Актив удирдлагын компанийг (AMC) байгуулах, түүний засаглал, тусгай эрх, үйл ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлсон хууль эрх зүйн орчныг Засгийн газартай хамтран бүрдүүлэх чиглэлээр ажиллана.
Хүлээгдэж буй үр дүн
Чанаргүй зээл болон барьцаа хөрөнгийг банкны балансаас тусгаарлаж, мэргэжлийн институцийн оролцоотой эдийн засгийн эргэлтэд оруулснаар банкнууд шинээр зээл олгох орон зай тэлнэ. Улмаар банкны үйл ажиллагааны зардал болон эрсдэлийн сангийн зардал бодитоор буурч, чанаргүй активын хоёрдогч зах зээл үүсэж, цахим платформоор зээл, хөрөнгийн арилжаа ил тод, нээлттэй хийгдэж дунд хугацаанд зээлийн хүү зах зээлийн зарчмаар тууштай буурах макро суурь бүрдэнэ. Бодит секторт зээлийн нийлүүлэлт өсөж, бизнес эрхлэгчдэд эдийн засгийн бодит дэмжлэг, хүртээмж нэмэгдэнэ. Чанаргүй зээлийг шийдвэрлэх тогтолцоо ажиллаж эхэлснээр аливаа хямралын үед гарч болзошгүй зардал, эрсдэлийг бууруулна.
Шигтгээ 11Зээлийн хүүгийн бүрэлдэхүүн хэсэг ба түүнийг бууруулах суваг
Монголын банкны системд чанаргүй зээлийг барагдуулах, барьцаа хөрөнгөөр үүргийн гүйцэтгэлийг хангуулах ажиллагаа, тэр дундаа шүүхийн болон шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа удаан үргэлжилж байгаа нь банкнуудын хүлээгдэж буй алдагдал (expected loss), эрсдэлийн зардал (risk premium)-ыг өсгөж, зээлийн хүүг бууруулах боломжийг хязгаарлаж байна. Иймд зээл, авлагыг барагдуулах шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг түргэвчлэх, барьцаа хөрөнгийг шүүхийн бус журмаар худалдан борлуулах эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох замаар чанаргүй активыг барагдуулах хугацаа, зардлыг бууруулах шаардлага тулгарч байна. Энэ нь банкнуудын зээлийн эх үүсвэрийн болон эрсдэлийн зардлыг бууруулах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Банкны салбарын хүүгийн бүрэлдэхүүнд хийсэн шинжилгээнээс үзэхэд, 2026 оны 1 дүгээр улирлын байдлаар зээлийн хүүгийн 53.7 хувийг эх үүсвэрийн зардал, 20.5 хувийг ашиг, 11.2 хувийг үйл ажиллагааны зардал, 9.3 хувийг зээлийн эрсдэлийн сангийн зардал тус тус бүрдүүлж байна. Харин 2026 оны 8 дугаар сарын байдлаар шинээр олгосон зээлийн жигнэсэн дундаж хүү 17.0 хувьтай байна.
Чанаргүй активыг шуурхай барагдуулах нь зээлийн хүүг бууруулахад дараах хоёр үндсэн сувгаар нөлөөлнө.
Нэг: Эх үүсвэрийн ашиглалтын үр ашгийг нэмэгдүүлж, чанаргүй активтай холбоотой санхүүжилтийн зардлыг бууруулна. Чанаргүй активыг богино хугацаанд борлуулж, хөрөнгийг эргэлтэд оруулснаар банкнуудын татан төвлөрүүлсэн эх үүсвэр чанаргүй активт удаан хугацаагаар түгжигдэхээс сэргийлнэ. Ингэснээр эх үүсвэрийн эргэлт хурдсаж, эх үүсвэрийн өгөөж нэмэгдэхийн зэрэгцээ чанаргүй активтай холбоотой зардал буурах боломжтой. Энэхүү зардлын хэмнэлтийг зээлийн хүүгийн эх үүсвэрийн зардлаас хорогдуулах замаар зээлийн хүүг бууруулах нөхцөл бүрдэнэ. Мөн чөлөөлөгдсөн хөрөнгийг шинээр зээл олгоход ашигласнаар бодит секторт чиглэсэн зээлийн нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж, бизнес эрхлэгчдийн санхүүжилтийн хүртээмжийг сайжруулах боломжтой.
Хоёр: Активын эрсдэлийн сангийн зардлыг бууруулна. Чанаргүй активыг богино хугацаанд харилцан тохиролцсон үнээр борлуулснаар банкнуудын хүлээх эцсийн алдагдлыг хязгаарлаж, тодорхой хэмжээгээр эрсдэлийн сангийн зардлыг бууруулах боломжтой. Чанаргүй активын барагдуулалтын үр ашиг сайжирснаар ирээдүйн зээлийн хүлээгдэж буй алдагдал буурч, шинээр олгох зээлийн хүүд шингээх эрсдэлийн зардлыг бууруулах нөхцөл бүрдэнэ. Тухайлбал, зээлийн хүүгийн бүрэлдэхүүн дэх эрсдэлийн сангийн зардал 50 хувиар буурна гэсэн нөхцөлт таамаглал дэвшүүлбэл, ойролцоо тооцоогоор зээлийн хүүг 0.7–0.8 нэгж хувиар бууруулах боломжтой байна. Үүний зэрэгцээ зээл, авлагыг барагдуулахтай холбоотой хууль эрх зүй, шүүхийн болон шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны зардлыг бууруулснаар зээлийн хүүг бууруулах боломж нэмэгдэнэ.
Дэлхийн банкны судалгаагаар гэрээний үүргийн гүйцэтгэлийг шүүхээр хангуулах хугацаа, зардал бага байгаа орнуудад арилжааны зээлийн хүү, эрсдэлийн зардал харьцангуй бага байдгийг тогтоосон бөгөөд шүүхээр хэрэг хянан шийдвэрлэх болон шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны хугацааг богиносгох нь зээлдүүлэгчийн хүлээх алдагдал (LGD)-ыг бууруулж, улмаар зээлийн хүүг бууруулах гол суваг болдог гэж дүгнэсэн. Зарим улс орнуудад нотариатаар баталгаажуулсан барьцааны гэрээний үндсэн дээр шүүхийн бус (extrajudicial), түргэвчилсэн журмаар барьцаа хөрөнгийг худалдах боломжийг нэвтрүүлсэн нь чанаргүй зээлийн барагдуулалтын дундаж хугацааг мэдэгдэхүйц багасгасан. Энэтхэг улс банкны зээлийн маргааныг шийдвэрлэх тусгай Debt Recovery Tribunal байгуулснаар зээлийн хугацаа хэтрэлт 3–11 хувиар буурч, зээлийн хүү 1.4–2.0 нэгж хувиар буурсан. Мөн Хорват, Грек зэрэг улс цахим дуудлага худалдааны тогтолцоог ашиглаж эхэлсэн байна.