Монголбанк

Буцах

Инфляцын хүлээлт гэж юу вэ?


Инфляцыг онилох мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлж буй Ази (Япон, Тайланд, Солонгос), Европ (Англи, Польш, Норвеги, Финлянд Чех, Исланд, Израил, Испани, Унгар), Америк тивийн Төв банкууд (Чили, Бразил, Колумби, Мексик, Канад) мөнгөний бодлогын шийдвэр гаргахдаа инфляцын хүлээлтийг зайлшгүй харгалзан үздэг байна. Инфляцын хүлээлт ямар байна гэдгээс шалтгаалан Төв банкууд бодлогын хэрэгсэлдээ өөрчлөлт оруулах эсэхээ шийдвэрлэдэг. Төв банк инфляцын хүлээлтийг сайтар жолоодож чадсанаар эдийн засгийн тогвортой өсөлт хангагддаг нь өдгөө нэгэнт тодорхой болжээ.

Инфляц болон харьцангуй үнийн өсөлт бол хоёр өөр ойлголт юм. Бусад бараатай харьцуулахад зарим бараа, үйлчилгээний үнэ нэмэгдэх нь инфляцид үл хамаараах, харьцангуй үнийн өсөлт юм. Харин бүх бараа, үйлчилгээний үнэ зэрэг өсч эхэлсэн тохиолдолд инфляц өрнөх нөхцөл бүрдэнэ. Харьцангуй үнийн өсөлт бол тухайн зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтийн нөхцөл байдлаас үүдэлтэй инфляцаас ангид асуудал юм. Хэдий тийм боловч эдгээрийг зааглан ялгах нь тийм ч амар биш. Зарим тохиолдолд тухайн барааны томоохон бөгөөд удаан хугацааны харьцангуй үнийн өсөлт нь инфляцын тоо мэдээлэлд нөлөөлөх хэмжээнд хүрдэг байна. Үүнд шатахууны үнийг нэрлэж болох юм. Бензин, шатахууны үнэ нэмэгдсэнээр бизнесийн болон өрхийн аж ахуйн салбарын зардал үлэмж нэмэгддэг. Гэтэл шатахууны хэрэглээг бууруулахгүйн тулд орлогоо нэмэгдүүлэх буюу хадгаламж хуримтлалаа багасгах, эсвэл хэрэглээгээ бүр танахад хүрдэг. Шатахуунаа дотооддоо үйлдвэрлэх боломжгүй тул үүнээс үүдэлтэй хохирлыг Төв банк барагдуулж үл чадна. Гэсэн хэдий ч дунд болон урт хугацааны инфляцыг Төв банк хянах бүрэн боломжтой. Шатахууны нийлүүлэлтийг Төв банк нэмэгдүүлж чадахгүй ч мөнгөний нийлүүлэлтийг зохицуулснаар тодорхой хугацааны дараа дундаж үнийг хяналтандаа оруулах боломжтой. Мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт нь эрэлтээсээ давсан тохиолдолд төгрөгийн худалдан авах чадвар буурдаг. Ингэснээр инфляц бий болж эдийн засаг дахь бүхий л үнэ, цалинд нөлөөлж эхэлдэг ажээ.

Инфляц болон харьцангуй үнийн өсөлтийн хоорондох ялгаанаас үүдэн суурь инфляцыг тооцох шаардлага урган гардаг. Хүнс болон түлш шатахууны үнийн савалгаанаас шалтгаалан зарим тохиолдолд төгрөгийн худалдан авах чадвар ХҮИ-т бодит тусгалаа олж чаддаггүй тул үнийн хэлбэлзэл ихтэй эдгээр бүлгүүдийг хасан суурь инфляцыг тооцдог байна.

Харьцангуй үнэ чөлөөтэй байх (өсөх, буурах) нь туйлын ач холбогдолтой ч урт хугацаанд төгрөгийн худалдан авах чадвар муудах нь эдийн засагт сөргөөр нөлөөлнө гэдэгтэй маргах хүн гарахгүй болов уу. Тэгвэл инфляцын хор хөнөөл нь чухамхүү юунд байна вэ? Хэсэг хугацаанд тасралтгүй үргэлжилсэн инфляц нь инфляцын хүлээлтэд нэгэнт нөлөөлж эхэлсэн тохиолдолд эдийн засагт урт хугацааны хор уршиг учруулдаг байна.

Бүр 1968 онд нэрт эдийн засагч Милтон Фридман эдийн засгийн өсөлтийг “багахан хэмжээний нэмэлт инфляц”-аар тэтгэхгүй байхыг бодлого боловсруулагчдад анхааруулж байжээ. Тэрбээр хэлэхдээ хүмүүст тэрхүү нэмэлт инфляцын хүлээлт бий болж, улмаар үйл хөдлөлд нь янз бүрийн байдлаар өөрчлөлт орно хэмээсэн байдаг. Ингэснээр эдийн засгийн агентуудын үйл хөдлөл хэвээр байна гэсэн бодлого боловсруулагчдын хүлээлт талаар болж болзошгүй тухай Фридман онцолжээ. Тэрбээр цааш нь инфляцын хүлээлт бол статик ойлголт биш гээд инфляц болон инфляцын хүлээлтийн хооронд харилцан хамаарал оршиж буйг анхааралдаа авахыг бодлого боловсруулагчдаас хүссэн байдаг.

Үнэхээр Фридманы хэлсэнчлэн өрхий аж ахуйн болон бизнесийн салбарынхан өсөн нэмэгдэж буй инфляцаас үүдэлтэй зардлыг бууруулахын тулд үйл хөдлөлөө өөрчилдөг нь батлагдсан байна. Инфляцын хүлээлт даамжирсан тохиолдолд эдийн засагт стагфляци (ДНБ-ний бууралт болон өндөр инфляц) нүүрлэх аюултай.

Инфляцын хүлээлт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлөх хэд хэдэн жишээ авч үзье. Тухайлбал, инфляцын хүлээлт өндөр үед хүмүүс өөрийн баялгаа биет хөрөнгөнд (газар, алт, мөнгө г.м.) байршуулж эхэлдэг. Гэтэл энэ нь бизнесийн хөрөнгө оруулалтын гэхээсээ илүү өсөн нэмэгдэж буй үнийн эсрэг хамгаалах арга хэмжээ болдог. Иймээс инфляцын хүлээлт нэмэгдэж буй үед эдгээр хөрөнгий үнэ нь өөрийн үнэ төдийгүй инфляцын эсрэг хэрэгслийн үнийг өөртөө багтаана. Ингэснээр эдийн засаг дахь хомс нөөцийн хувиарлалт оновчгүй болдог байна.

Мөнгөний худалдан авах чадвар буурна гэсэн хүлээлт бий болсон тохиолдолд хүмүүс өөрсдийн мөнгөн хөрөнгөө багасгах эрмэлзэлтэй болно. Хөрөнгө оруулалт болон хадгаламжаас олж буй орлогын бодит татварыг инфляц нэмэгдүүлснээр хөрөнгө оруулалт хийх, хадгаламж бий болгох сонирхлыг үгүй хийдэг байна.

Зээлдэгч болон зээлдүүлэгчид мөнгөний ирээдүйн худалдан авах чадварыг үнэлэх шаардлагатай болно. Инфляц нэмэгдэхийн хэрээр инфляцын таамаглалтай холбоотой зардал мөн өсөн нэмэгдэнэ, учир нь илүү өндөр инфляц нь ихэвчлэн савалгаа ихтэй төдийгүй урьдчилан таамаглахад хүндрэлтэй байдаг ажээ. Инфляцыг урьдчилан таамаглах боломж хумигдахын хэрээр зээлдүүлэгчид хүүгээ өсгөх хэлбэрээр эрсдлийн эсрэг өөрсдийгөө даатгадаг байна. Ингэснээр урт хугацааны санхүүгийн гэрээ хэлцлүүдийн зардал үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэнэ.

Инфляцын таамаглал маш тодорхойгүй үед бизнес эрхлэгчид үнийн бүхий л өсөлтийг дан ганц инфляцын үр дагавар хэмээн буруу дүгнэн харьцангуй үнийн өсөлтийн зарим чухал дохиог огоорч бизнес төлөвлөгөөндөө зохицуулалт хийхгүй өнгөрөх боломжтой.

Инфляцын эсрэг авч буй бүх арга хэмжээ нь эцсийн дүндээ эдийн засгийн хомсдмол нөөцийг өөр зориулалтаар ашиглахад хүргэх тул эдийн засаг бүрэн хүчин чадалдаа хүрдэггүй байна.

Инфляцын хүлээлтийг шууд бус замаар хэмжих нэг арга нь хөрөнгийн захуудын үнэ юм. Хөрөнгө оруулагчид инфляцын эсрэг аюулгүй “боомт” хэмээн үзэж буй хөрөнгө оруулалтын бараа (металл г.м.), үндсэн хөрөнгө, биет хөрөнгийн үнийн хөдөлгөөнийг ажиглаж болох юм. Өгөөжийн муруйн үйл хөдлөлийг хянах нь бас нэг арга юм. Өгөөжийн муруйн налалт нэмэгдэж (богино хугацааны хүүтэй харьцуулахад урт хугацааны хүү өсч буй тохиолдол) байгаа нь бондыг худалдан авагчид инфляцын эсрэг хамгаалалт шаардаж байгааг илтгэнэ.

АНУ-ын Засгийн газрын индексжүүлсэн үнэт цаасны үндсэн болон хүүний төлбөрийг ХҮИ-тэй уялдуулдаг тул индексжүүлсэн болон энгий үнэт цаасны хүүний зөрүү нь тухайлбал 5, 10 жилийн дараахь инфляцын хүлээлтийг үнэлэхэд тус дэмтэй байдаг байна.

Санхүүгийн зах зээл дэх үнэ нь инфляц төдийгүй бусад эрсдлийг мөн тусгадаг ч инфляцын хүлээлтийг хэмжихэд дэмтэй байдаг.

Олон орны Төв банкууд 1, 5, 10 жилийн дараахь инфляцын хүлээлтийн талаар өрхийн аж ахуйн дунд түүвэр судалгаа явуулсаар ирлээ. Ингэхэд айл өрхийн инфляцын хүлээлт бодит гүйцэтгэлээс хавьгүй өндөр байдаг нь илэрсэн төдийгүй инфляцын хүлээлтийг бүхэл тоогоор томъёолдог нь харагдаж байна. Хүн ам зүйн талаас нь гэвэл эмэгтэйчүүд, бага орлоготой хүмүүс, залуучууд болон настангуудын хувьд инфляцын хүлээлт илүү өндөр байдаг нь илэрчээ.

Гэвч хүмүүийн инфляцын хүлээлт чухам ямар байдлаар бүрддэг механизм нь өнөөдрийг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. Инфляцын хүлээлт өнгөрсөн туршлага дээр тулгуурладаг уу, ирээдүйн таамаглалаас хамаардаг уу? Хүлээлтийг бий болгохдоо хүмүүс боломжтой бүх мэдээллийг ашигладаг уу аль эсвэл гар дор байгаа бэлэн мэдээллийг ашигладаг уу? Инфляцын хүлээлт хүмүүсийн үйл хөдлөлийг хэрхэн тодорхойлж байна вэ? Эдгээр асуудлын хариултын үнэ цэнэ үнэхээр өндөр юм.

Инфляцид нөлөөлөх гэсэн мөнгөний бодлогын арга хэмжээ тодорхой хугацааны дараа үр дүнгээ өгдөг нь инфляцын хүлээлтээр тайлбарлагдах эсэх нь мөнгөний бодлогын томоохон бөгөөд чухал асуудлын нэг байсаар байна.

Инфляцын хүлээлтийн цаана чухам юу байгааг олж мэдсэн тохиолдолд мөнгөний бодлогын арга хэлбэр, үр өгөөжийг цоо шинэ шатанд гаргах боломж бүрдэнэ. Тухайлбал, Төв банк инфляцын зорилтот түвшиндээ (харьцангуй үнийн томоохон өсөлт явагдсан ч гэсэн) хүрч ажиллаж чадна гэсэн итгэлийг олон нийтийн дунд төрүүлэхийн тулд ямар институционал зохицуулалт, олон нийттэй харилцах ямар бодлого баримтлах нь тодорхой болно.

Инфляцын хүлээлтийг танин мэдсэнээр инфляцын зорилтот түвшнийг Төв банк мөнгөний бодлогын нэг хэсэг болгох шаардлага байна уу, хэрвээ байгаа бол ямар хэлбэрээр байх зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой. Зарим Төв банкууд инфляцын хүлээлтийг хазаарлах үүднээс инфляцын зорилтот түвшинг зарладаг ажээ. Гэвч зорилтот түвшнээ албан ёсоор зарладаг эсэхээс үл хамааран инфляцын хүлээлтийг хазаарлахын тулд Төв банк инфляцыг тогтвортой бага түвшинд барьж, үнийн тогтвортой байдлыг хангахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлнэ гэдгээ байнга нотлож, энэхүү үүргээ гүйцэтгэхийн тулд бодлогын шийдвэрүүдээ олон нийтэд таниулж байх шаардлагатай.

Монголбанк Мобайл Апп

Монголбанкны мэдээ мэдээллийг гар утсандаа цаг тухайд нь хүлээн авах боломжтой боллоо.

  • Санхүүгийн боловсролын апп

    Энэхүү аппликэйшн нь өөртөө Хуримтлал тооцоологч, Хадгалагч, Зээл тооцоологч, Mortgage, Төсөвлөгч зэрэг тооцоолууруудыг багтаасан.